نکات کلیدی

• بیماری هاشیموتو معمولاً با بررسی علائم و نشانه‌های بالینی، معاینه و آزمایش‌های خون برای ارزیابی هورمون‌های تیروئید و آنتی‌بادی‌های تیروئیدی تشخیص داده می‌شود.
• می‌توان در خانه با یک بررسی ساده جلوی گردن، وجود برجستگی یا بزرگ شدن واضح در ناحیه تیروئید را بررسی کرد؛ اما این کار جایگزین معاینه پزشک، آزمایش خون یا سونوگرافی تیروئید نیست.
• وجود تورم یا برجستگی در ناحیه تیروئید لزوماً به معنای ابتلا به هاشیموتو نیست و برای مشخص شدن علت آن باید ارزیابی پزشکی انجام شود.

تیروئیدیت هاشیموتو (Hashimoto’s thyroiditis) معمولاً با کمک آزمایش‌های خون تشخیص داده می‌شود. این آزمایش‌ها وضعیت هورمون‌های تیروئید و وجود آنتی‌بادی‌های خاص مرتبط با بیماری‌های خودایمنی تیروئید را بررسی می‌کنند.

همچنین اگر پزشک در معاینه متوجه بزرگ شدن تیروئید، تورم گردن یا وجود برجستگی در ناحیه تیروئید شود، ممکن است احتمال هاشیموتو یا سایر بیماری‌های تیروئید را مطرح کرده و بررسی‌های تکمیلی را درخواست کند.

چند اقدام ساده برای بررسی وضعیت تیروئید در خانه

بیماری هاشیموتو یک بیماری خودایمنی تیروئید است که می‌تواند در نهایت باعث کم‌کاری تیروئید شود. در این بیماری، سیستم ایمنی به اشتباه بافت تیروئید را هدف قرار می‌دهد و به‌مرور ممکن است عملکرد این غده کاهش پیدا کند.

یکی از تغییراتی که ممکن است در برخی بیماران دیده شود، بزرگ شدن غده تیروئید یا گواتر است. گواتر ممکن است به شکل تورم یا برجستگی در قسمت جلوی گردن دیده یا لمس شود.

با این حال، باید به یک نکته مهم توجه داشت:

بررسی گردن در خانه نمی‌تواند بیماری هاشیموتو را تشخیص دهد.

این کار تنها می‌تواند به شما کمک کند متوجه برخی تغییرات ظاهری مانند بزرگ شدن واضح تیروئید یا وجود یک برجستگی شوید تا در صورت مشاهده آن برای ارزیابی دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.

همچنین بسیاری از ندول‌های تیروئید آن‌قدر کوچک یا در عمق بافت قرار دارند که نه با چشم دیده می‌شوند و نه با لمس قابل تشخیص هستند. بنابراین طبیعی به نظر رسیدن گردن نیز وجود ندول یا بیماری تیروئید را رد نمی‌کند.

📌 بیشتر بخوانید: شعله ور شدن بیماری خود ایمنی هاشیموتو و چرخه قاعدگی

چگونه تیروئید خود را جلوی آینه بررسی کنیم؟

برای یک بررسی ساده در منزل می‌توانید مراحل زیر را انجام دهید:

1. یک لیوان آب و آینه دستی آماده کنید یا مقابل یک آینه بایستید.
2. سر خود را کمی به عقب ببرید و به قسمت جلویی و پایینی گردن نگاه کنید. غده تیروئید در جلوی گردن، پایین‌تر از حنجره و بالاتر از استخوان‌های ترقوه قرار دارد.
3. کمی آب بنوشید و آن را قورت دهید.
4. هنگام بلعیدن، قسمت پایین جلوی گردن را در آینه نگاه کنید و به وجود هرگونه برجستگی، تورم یا بزرگ‌شدگی غیرمعمول توجه داشته باشید.
5. اگر مطمئن نیستید، دوباره کمی آب بنوشید و هنگام بلعیدن ناحیه را مشاهده کنید.
6. می‌توانید با ملایمت ناحیه تیروئید را نیز لمس کنید تا ببینید آیا تورم یا برجستگی مشخصی احساس می‌شود یا خیر.

توجه داشته باشید که سیب آدم یا غضروف حنجره با خود غده تیروئید متفاوت است و نباید این ساختار طبیعی گردن را با توده تیروئید اشتباه گرفت.

📌 بیشتر بخوانید: علائم و علل شعله‌ور شدن هاشیموتو چیست؟

اگر در گردن برجستگی یا تورم مشاهده کردیم چه کنیم؟

اگر متوجه توده، برجستگی، عدم تقارن یا تورم غیرمعمول در قسمت جلوی گردن شدید، بهتر است برای بررسی دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.

وجود چنین تغییری می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد و الزاماً به معنای هاشیموتو یا سرطان تیروئید نیست. ممکن است پزشک پس از معاینه، بر اساس شرایط شما آزمایش‌های تیروئید یا سونوگرافی تیروئید را درخواست کند.

اگر یک ندول تیروئید تشخیص داده شود نیز ابتدا باید ماهیت آن به‌درستی مشخص شود؛ زیرا انتخاب روش پیگیری یا درمان به ویژگی‌های همان ندول بستگی دارد.

برای تشخیص هاشیموتو چه آزمایش‌هایی لازم است؟

تشخیص هاشیموتو معمولاً بر اساس یک یافته به‌تنهایی انجام نمی‌شود. پزشک مجموعه‌ای از اطلاعات شامل شرح حال، علائم بیمار، معاینه فیزیکی و نتایج آزمایش‌های خون را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند.

در زمان مراجعه، پزشک ممکن است درباره علائمی که تجربه می‌کنید، زمان شروع آن‌ها و سابقه پزشکی شما سؤال کند. ثبت علائم و اینکه از چه زمانی ایجاد شده‌اند نیز می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر کمک کند.

در معاینه فیزیکی، پزشک ناحیه گردن و غده تیروئید را بررسی می‌کند تا مشخص شود آیا تیروئید بزرگ شده یا نشانه‌ای از گواتر وجود دارد یا خیر.

پس از آن، معمولاً آزمایش خون برای بررسی عملکرد هورمونی تیروئید و آنتی‌بادی‌های مرتبط با بیماری خودایمنی تیروئید درخواست می‌شود.

این آزمایش‌ها کمک می‌کنند مشخص شود آیا عملکرد تیروئید طبیعی است یا کم‌کاری ایجاد شده و آیا شواهدی به نفع یک فرآیند خودایمنی مانند تیروئیدیت هاشیموتو وجود دارد.

📌 بیشتر بخوانید: آزمایش خون هورمون پاراتیروئید (PTH) چیست؟

آزمایش TSH؛ یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها در بررسی هاشیموتو

آزمایش هورمون محرک تیروئید (TSH) یکی از اصلی‌ترین آزمایش‌هایی است که برای بررسی عملکرد غده تیروئید انجام می‌شود.

TSH در غده هیپوفیز در مغز تولید می‌شود و وظیفه آن ارسال پیام به تیروئید برای تولید هورمون‌های مورد نیاز بدن است.

وقتی غده تیروئید نتواند هورمون کافی تولید کند، هیپوفیز معمولاً تلاش می‌کند با ترشح TSH بیشتر، تیروئید را به فعالیت بیشتر تحریک کند. به همین دلیل در بسیاری از موارد کم‌کاری اولیه تیروئید، TSH افزایش پیدا می‌کند.

محدوده طبیعی TSH چقدر است؟

در بسیاری از آزمایشگاه‌ها محدوده مرجع TSH تقریباً بین:

۰.۵ تا ۴.۵ یا ۵.۰ mIU/L

در نظر گرفته می‌شود.

با این حال، یک محدوده ثابت و یکسان برای همه افراد و همه آزمایشگاه‌ها وجود ندارد. محدوده مرجع آزمایشگاهی که آزمایش شما را انجام داده است باید در تفسیر نتیجه در نظر گرفته شود.

علاوه بر این، عواملی مانند سن و برخی شرایط جسمانی می‌توانند در تفسیر TSH اهمیت داشته باشند. حتی درباره اینکه بهترین محدوده TSH در برخی گروه‌های خاص دقیقاً چه مقدار است، میان منابع علمی بحث‌هایی وجود دارد.

بنابراین مشاهده یک عدد در برگه آزمایش به‌تنهایی برای تشخیص هاشیموتو یا تصمیم‌گیری درباره درمان کافی نیست.

📌 بیشتر بخوانید: ۱۹ نشانه مهم مشکلات تیروئید که نباید نادیده بگیرید

اگر TSH بالا باشد چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر TSH خارج از محدوده طبیعی باشد، پزشک ممکن است بسته به شرایط بیمار آزمایش را پس از مدتی تکرار کند تا مشخص شود تغییر ایجادشده موقتی بوده یا همچنان ادامه دارد.

از طرف دیگر، اگر TSH پایین و سطح T4 و/یا T3 بالا باشد، این الگو می‌تواند با پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) سازگار باشد.

آزمایش Free T4 در تشخیص کم‌کاری تیروئید

یکی دیگر از آزمایش‌های مهم، اندازه‌گیری تیروکسین آزاد یا Free T4 است.

پزشک ممکن است Free T4 را هم‌زمان با TSH درخواست کند یا در برخی شرایط، پس از مشاهده و تأیید افزایش TSH آن را بررسی کند.

محدوده مرجع Free T4 در منبع این مقاله حدود:

۰.۸ تا ۱.۸ ng/dL

ذکر شده است؛ اما مانند TSH، محدوده مرجع می‌تواند بین آزمایشگاه‌ها متفاوت باشد.

📌 بیشتر بخوانید: آیا بدون بیماری خودایمنی هاشیموتو ممکن است کم‌کاری تیروئید داشته باشید؟

تفسیر TSH و Free T4 در کنار یکدیگر

یکی از نکات مهم این است که TSH و Free T4 باید در ارتباط با یکدیگر تفسیر شوند.

در کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید (Subclinical Hypothyroidism)، ممکن است بیمار علائم خفیفی داشته باشد یا حتی هیچ علامت مشخصی را تجربه نکند.

باز هم تأکید می‌کنیم که این الگوها برای آموزش و درک بهتر آزمایش‌ها هستند و تشخیص نهایی باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن شرایط کامل بیمار انجام شود.

📌 بیشتر بخوانید: کمای میکسدم چیست؟ خطرناک‌ترین عارضه کم‌کاری شدید تیروئید

آزمایش آنتی‌بادی ضد تیروئید پراکسیداز (Anti-TPO) در هاشیموتو

یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها در بررسی بیماری هاشیموتو، اندازه‌گیری آنتی‌بادی ضد تیروئید پراکسیداز یا Anti-TPO است.

پزشک ممکن است این آزمایش را به‌خصوص در افرادی درخواست کند که:

• گواتر یا بزرگ‌شدگی تیروئید دارند.
• شواهدی از کم‌کاری تیروئید دارند.
• دچار کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید هستند.
• احتمال یک بیماری خودایمنی تیروئید در آن‌ها مطرح است.

تیروئید پراکسیداز (TPO) آنزیمی در غده تیروئید است که در فرایند ساخت هورمون‌های تیروئیدی نقش دارد.

در بیماری هاشیموتو، سیستم ایمنی بدن به اشتباه علیه اجزای تیروئید آنتی‌بادی تولید می‌کند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها Anti-TPO است.

این پاسخ خودایمنی می‌تواند به‌تدریج به بافت تیروئید آسیب برساند و در نهایت در برخی بیماران باعث کاهش عملکرد غده و ایجاد کم‌کاری تیروئید شود.

آیا بالا بودن Anti-TPO به معنی ابتلای قطعی به هاشیموتو است؟

خیر؛ و این نکته برای بیماران بسیار مهم است.

بیش از ۹۰ درصد افراد مبتلا به هاشیموتو دارای سطح بالای آنتی‌بادی TPO هستند؛ بنابراین این آزمایش می‌تواند یافته بسیار مهمی در تشخیص باشد.

اما مثبت یا بالا بودن Anti-TPO به‌تنهایی برای تأیید قطعی بیماری هاشیموتو کافی نیست.

آنتی‌بادی‌های تیروئیدی ممکن است در شرایط دیگری نیز مشاهده شوند؛ از جمله:

• برخی انواع دیگر تیروئیدیت
• تیروئیدیت بدون درد (Silent Thyroiditis)
• تیروئیدیت پس از زایمان (Postpartum Thyroiditis)

همچنین ممکن است فردی Anti-TPO مثبت داشته باشد، در حالی که TSH و Free T4 او همچنان در محدوده طبیعی قرار دارند.

این وضعیت در بیش از یک نفر از هر ۱۰ نفر دارای این آنتی‌بادی‌ها ممکن است دیده شود.

بنابراین Anti-TPO مثبت مساوی با کم‌کاری تیروئید نیست و نتیجه آن باید در کنار TSH، Free T4، علائم بیمار، معاینه و سایر یافته‌های بالینی بررسی شود.

نکته کاربردی برای بیماران تیراد

اگر در آزمایش شما Anti-TPO بالا گزارش شده است، صرفاً بر اساس این عدد درباره شروع، قطع یا تغییر دوز داروی تیروئید تصمیم نگیرید. پزشک باید مشخص کند عملکرد واقعی غده تیروئید در چه وضعیتی قرار دارد و آیا شواهد کافی برای هاشیموتو یا کم‌کاری تیروئید وجود دارد یا خیر.

اگر علاوه بر اختلالات آزمایشگاهی، بزرگی تیروئید یا ندول نیز مطرح باشد، ممکن است بررسی‌های تکمیلی مانند سونوگرافی تیروئید نیز بر اساس شرایط بیمار لازم باشد.

نتایج آزمایش‌ها چه معنایی دارند؟

اگر در آزمایش خون شما فقط آنتی‌بادی TPO مثبت یا بالا باشد، اما TSH و Free T4 در محدوده طبیعی قرار داشته باشند، عملکرد تیروئید شما در حال حاضر طبیعی است و کم‌کاری تیروئید ندارید. با این حال، ممکن است زمینه بیماری خودایمنی هاشیموتو وجود داشته باشد.

نکته مهم این است که مثبت بودن آزمایش Anti-TPO لزوماً به این معنا نیست که در آینده حتماً به کم‌کاری تیروئید مبتلا خواهید شد. البته احتمال ایجاد کم‌کاری تیروئید در افرادی که Anti-TPO مثبت دارند، نسبت به افرادی که این آنتی‌بادی در آن‌ها منفی است بیشتر است.

به همین دلیل، پزشک ممکن است توصیه کند TSH به‌صورت سالانه بررسی شود تا هرگونه تغییر در عملکرد تیروئید در مراحل اولیه شناسایی شود.

نتایج بررسی آنتی‌بادی‌ها ممکن است همچنین نشان‌دهنده نبود یک اختلال خودایمنی باشند یا در کنار سایر یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی، احتمال بیماری خودایمنی دیگری مانند بیماری گریوز را مطرح کنند.

بنابراین، مشاهده یک Anti-TPO بالا در برگه آزمایش به‌تنهایی نباید باعث نگرانی یا شروع خودسرانه درمان شود. نتیجه باید همراه با TSH، Free T4، علائم بیمار، سابقه پزشکی و معاینه پزشک تفسیر شود.

چه زمانی سونوگرافی تیروئید توصیه می‌شود؟

در برخی بیماران، پزشک ممکن است انجام سونوگرافی تیروئید را نیز توصیه کند.

سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی، تصاویر دقیقی از ساختار غده تیروئید ایجاد می‌کند. پزشک از این تصاویر می‌تواند برای بررسی تغییرات ساختاری احتمالی تیروئید و همچنین شناسایی ندول‌های تیروئید یا سایر مشکلات غده استفاده کند.

سونوگرافی تیروئید:

• بدون درد است.
• نیازی به برش یا جراحی ندارد.
• از اشعه یونیزان استفاده نمی‌کند.
• معمولاً در مدت کوتاهی انجام می‌شود.

در بیماری هاشیموتو ممکن است تغییراتی در ظاهر و ساختار بافت تیروئید در سونوگرافی دیده شود. با این حال، سونوگرافی به‌تنهایی برای تشخیص هاشیموتو کافی نیست و یافته‌های آن باید در کنار آزمایش‌های خون و شرایط بالینی بیمار بررسی شوند.

چه بیماری‌هایی ممکن است علائمی شبیه هاشیموتو ایجاد کنند؟

بالا بودن TSH همیشه به معنی ابتلا به هاشیموتو نیست. بعضی شرایط دیگر نیز می‌توانند باعث افزایش TSH یا ایجاد الگوهای آزمایشگاهی مشابه شوند.

به همین دلیل، اگر نتایج آزمایش با علائم بیمار یا سایر یافته‌ها هماهنگ نباشند، پزشک ممکن است علل دیگری را نیز بررسی کند.

📌 بیشتر بخوانید: عوامل مؤثر بر نتایج آزمایش‌های تیروئید؛ هر آنچه باید بدانید

مقاومت به TSH

در موارد نادر، برخی افراد به دلیل وجود اختلال در گیرنده‌های TSH نسبت به این هورمون مقاومت دارند. در چنین شرایطی ممکن است سطح TSH افزایش پیدا کند.

بعضی افراد مبتلا به مقاومت به TSH همچنان عملکرد طبیعی تیروئید دارند، در حالی که برخی دیگر دچار کم‌کاری تیروئید می‌شوند.

در بیمارانی که کم‌کاری تیروئید دارند، معمولاً بزرگی تیروئیدی که ممکن است در هاشیموتو دیده شود وجود ندارد و سطح Free T4 و T3 اغلب طبیعی یا پایین است.

تشخیص این وضعیت از کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید گاهی دشوار است. با این حال، مقاومت به TSH یک اختلال نادر است، در حالی که کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید بسیار شایع‌تر است.

همچنین مقاومت ناشی از اختلال گیرنده TSH می‌تواند در اعضای یک خانواده مشاهده شود.

مقاومت به هورمون‌های تیروئیدی

یکی دیگر از شرایط نادر، مقاومت به هورمون تیروئید است.

برخی افراد دچار اختلالاتی در گیرنده‌های T3 هستند و در نتیجه با وجود وجود هورمون‌های تیروئیدی در خون، پاسخ طبیعی بدن به این هورمون‌ها دچار تغییر می‌شود.

در این شرایط ممکن است:

• TSH بالا باشد، هرچند در برخی افراد در محدوده طبیعی قرار دارد.
• Free T4 بالا باشد.
• T3 نیز معمولاً افزایش پیدا کند.

بیشتر افراد مبتلا به مقاومت به هورمون تیروئید، از نظر عملکرد بالینی تیروئید در وضعیت طبیعی یا یوتیروئید (Euthyroid) قرار دارند؛ اما برخی ممکن است علائمی شبیه کم‌کاری تیروئید داشته باشند.

این بیماری نادر است و تشخیص آن نیازمند ارزیابی تخصصی است.

دوره بهبودی پس از یک بیماری دیگر

یکی از نکات مهم در تفسیر TSH این است که افزایش TSH همیشه ناشی از یک بیماری دائمی تیروئید نیست.

اگر اخیراً به دلیل یک بیماری شدید یا مزمن غیرمرتبط با تیروئید بستری بوده‌اید، ممکن است در دوره بهبودی، TSH به‌طور موقت افزایش پیدا کند.

برای مثال، چنین تغییراتی ممکن است در ارتباط با برخی بیماری‌های غیرتیروئیدی دیده شوند؛ از جمله:

• بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)
• برخی اختلالات متابولیک
• عفونت‌های شدید مانند سپسیس
• دوران بهبودی پس از جراحی
• آسیب‌ها و تروماهای شدید مانند سوختگی

برخی مطالعات قدیمی‌تر نیز ارتباط احتمالی میان تغییرات موقت TSH و شرایط زیر را مطرح کرده‌اند:

• بیماری‌های گوارشی مانند رفلاکس معده به مری، زخم پپتیک و بیماری کرون
• بیماری‌های ریوی مانند سرطان ریه و برونشیت مزمن
• بیماری‌های قلبی‌عروقی مانند نارسایی قلبی، بیماری عروق کرونر و بیماری شریان‌های محیطی
• بیماری‌های کلیوی
• بیماری‌های التهابی مانند آرتریت روماتوئید، ام‌اس و لوپوس سیستمیک
• حمله قلبی
• پیوند مغز استخوان

بنابراین، اگر TSH در دوران یک بیماری شدید یا مدت کوتاهی پس از آن بالا باشد، پزشک ممکن است قبل از تشخیص قطعی کم‌کاری تیروئید، آزمایش را مجدداً بررسی کند.

اگر TSH پس از یک بیماری بالا باشد، چه اقدامی انجام می‌شود؟

تصمیم‌گیری به میزان افزایش TSH، سطح Free T4 و شرایط بالینی فرد بستگی دارد.

TSH کمتر از ۱۰ mIU/L

اگر TSH کمتر از ۱۰ mIU/L باشد و بیمار در حال بهبود از یک بیماری غیرتیروئیدی باشد، پزشک احتمالاً آزمایش TSH را یک تا دو هفته بعد تکرار می‌کند.

در این شرایط احتمال ایجاد کم‌کاری دائمی تیروئید پایین است.

TSH بین ۱۰ تا ۲۰ mIU/L

اگر TSH بین ۱۰ تا ۲۰ mIU/L باشد، پزشک ممکن است با توجه به سایر عوامل، برای مدتی درمان جایگزینی هورمون تیروئید را در نظر بگیرد.

همچنین معمولاً TSH و Free T4 یک تا دو هفته بعد دوباره بررسی می‌شوند تا روند تغییرات مشخص شود.

امکان ایجاد کم‌کاری دائمی تیروئید وجود دارد، اما طبق منبع مقاله، بیشتر افراد در این محدوده لزوماً به کم‌کاری دائمی مبتلا نمی‌شوند.

TSH برابر یا بیشتر از ۲۰ mIU/L

اگر TSH برابر یا بیشتر از ۲۰ mIU/L باشد و هم‌زمان Free T4 پایین باشد، احتمال کم‌کاری تیروئید بالا است و معمولاً درمان جایگزینی هورمون تیروئید آغاز می‌شود.

اما اگر TSH بالاتر از ۲۰ باشد و Free T4 همچنان طبیعی باشد، پزشک ممکن است TSH و Free T4 را یک تا دو هفته بعد دوباره اندازه‌گیری کند و سپس درباره درمان تصمیم بگیرد.

در این حالت نیز ممکن است افزایش TSH موقتی باشد و فرد الزاماً دچار کم‌کاری دائمی تیروئید نشود.

در تمام این شرایط، معمولاً پس از بهبودی کامل از بیماری، TSH و Free T4 حدود چهار تا شش هفته بعد مجدداً بررسی می‌شوند.

نکته مهم برای بیماران تیراد: یک نتیجه غیرطبیعی TSH به‌تنهایی برای تشخیص هاشیموتو یا کم‌کاری دائمی تیروئید کافی نیست. زمان انجام آزمایش، وضعیت جسمانی بیمار، Free T4، آنتی‌بادی‌های تیروئیدی و سایر یافته‌ها همگی در تفسیر صحیح نتیجه اهمیت دارند.