آزمایش خون هورمون پاراتیروئید، مقدار این هورمون را در خون شما اندازهگیری میکند. این آزمایش برای بررسی بسیاری از شرایط پزشکی، از جمله مشکلات مربوط به سطح کلسیم در بدن اهمیت دارد. ممکن است این تست را با نامهای دیگری مثل آزمایش هورمون پاراتیروئید، سطح PTH یا تست PTH هم شنیده باشید.
سریع پیدا کنید
هورمون پاراتیروئید (PTH) چیست؟
هورمون پاراتیروئید (به اختصار PTH) یک مولکول پیامرسان است که از غدد پاراتیروئید ترشح میشود. این غدد معمولاً چهار غده کوچک هستند که در نزدیکی غده تیروئید و در ناحیه گردن قرار دارند.
PTH نقش حیاتی در تنظیم سطح کلسیم بدن دارد. این موضوع بسیار مهم است، زیرا وجود مقدار مناسب کلسیم برای قلب، سیستم عصبی و سایر بخشهای بدن ضروری است. اگر غلظت کلسیم خون بیش از حد کم یا زیاد شود، میتواند مشکلات جدی ایجاد کند؛ برای مثال، اختلال در ریتم قلب.
وقتی PTH از غدد پاراتیروئید آزاد میشود، به قسمتهای مختلف بدن پیام میدهد تا سطح کلسیم خون افزایش یابد. این کار از راههای مختلفی انجام میشود:
- کلیهها کلسیم کمتری را از طریق ادرار دفع میکنند.
- رودهها کلسیم بیشتری را جذب میکنند.
در یک فرد سالم، زمانی که سطح کلسیم خون پایین میآید، غدد پاراتیروئید PTH بیشتری ترشح میکنند تا سطح کلسیم دوباره به حالت طبیعی برگردد. برعکس، وقتی سطح کلسیم خون بالاتر از حد طبیعی باشد، ترشح PTH کاهش مییابد تا میزان کلسیم به محدوده نرمال بازگردد.
چه زمانی به آزمایش PTH نیاز است؟
ممکن است پزشک شما در صورت نگرانی نسبت به وجود مشکل در سطح کلسیم خون، آزمایش PTH را درخواست کند. این نگرانی میتواند به دلیل علائم بیماری، معاینه بالینی یا نتایج آزمایشهای قبلی باشد.
برای مثال:
- PTH بالا میتواند منجر به افزایش بیش از حد کلسیم خون شود (هیپرکلسمی). علائم آن شامل: تشنگی شدید، یبوست، درد استخوان، پوکی استخوان و سنگ کلیه است.
- PTH پایین ممکن است باعث کاهش کلسیم خون شود (هیپوکلسمی). علائم این حالت میتواند شامل بیحسی، مورمور شدن اندامها و گرفتگی عضلات باشد.
البته برخی افراد ممکن است سطح غیرطبیعی PTH داشته باشند بدون اینکه علائم خاصی نشان دهند.
به همین دلیل، اگر پزشک شما به هر دلیلی مشکوک باشد که سطح کلسیمتان غیرطبیعی است، معمولاً آزمایش PTH همراه با تست کلسیم و گاهی آزمایشهای دیگر خون انجام میشود. تشخیص علت این مشکل بسیار مهم است، زیرا عدم تعادل کلسیم در بدن میتواند مشکلات جدی ایجاد کند. همچنین ممکن است این وضعیت نشانه یک بیماری زمینهای مثل سرطان باشد.
دلایل دیگر انجام آزمایش PTH
پایش برخی بیماریها میتواند دلیل دیگری برای درخواست این آزمایش باشد. برای مثال:
- افرادی که دچار بیماریهای شدید کلیوی هستند، ممکن است بهطور منظم به تست PTH نیاز داشته باشند.
- بیمارانی که جراحی غده پاراتیروئید (یا جراحی در نواحی اطراف آن) انجام دادهاند، معمولاً باید این آزمایش را انجام دهند.
- بعد از جراحی تیروئید، آزمایش PTH برای اطمینان از عملکرد صحیح غدد پاراتیروئید – بهویژه پس از دستکاری یا پیوند مجدد آنها – ضروری است.
آزمایش خون PTH ابزاری مهم برای بررسی تعادل کلسیم در بدن است. این تست میتواند به تشخیص مشکلات غدد پاراتیروئید، بیماریهای کلیوی و عوارض پس از جراحی تیروئید کمک کند.
هیپوپاراتیروئیدیسم و هیپرپاراتیروئیدیسم
هیپوپاراتیروئیدیسم به وضعیتی گفته میشود که سطح هورمون PTH کمتر از حد طبیعی است.
هیپرپاراتیروئیدیسم به سطح بالای غیرطبیعی PTH اشاره دارد.
با وجود شباهت اسمی، این دو اصطلاح هیچ ارتباطی با کمکاری یا پرکاری تیروئید ندارند. آنها مربوط به عملکرد غدد پاراتیروئید هستند، در حالی که کمکاری یا پرکاری تیروئید به سطح هورمونهای تیروئیدی مربوط میشود که توسط غده تیروئید ترشح میشوند.
📌 بیشتر بخوانید: کم کاری پاراتیروئید چیست؟
هیپرپاراتیروئیدیسم
هیپرپاراتیروئیدیسم میتواند به دلیل اختلال در غدد پاراتیروئید ایجاد شود، یا به دنبال کاهش سطح کلسیم خون که بدن برای جبران آن تلاش میکند. برخی از علل احتمالی عبارتند از:
- آدنوم (توده خوشخیم) غدد پاراتیروئید
- هیپرپلازی (رشد بیشازحد) غدد پاراتیروئید
- نارسایی کلیه
- بیماریهای مربوط به جذب ضعیف روده کوچک (مانند سلیاک یا پس از جراحی بایپس معده)
- کمبود ویتامین D
- سرطان غدد پاراتیروئید (نادر)
هیپوپاراتیروئیدیسم
هیپوپاراتیروئیدیسم کمتر شایع است و اغلب به علت آسیب به غدد پاراتیروئید رخ میدهد؛ برای مثال:
- آسیب حین جراحی یا پرتودرمانی (ممکن است موقتی یا دائمی باشد)
- برخی بیماریهای خودایمنی
- کاهش سطح منیزیم
- برخی بیماریهای ژنتیکی نادر
📌 بیشتر بخوانید: آزمایشهای تیروئید؛ راهنمای کامل برای تشخیص و پیگیری بیماریهای تیروئیدی
آزمایشهای همراه با تست PTH
تنظیم کلسیم در بدن فرآیند پیچیدهای است و عوامل مختلفی در آن نقش دارند. بنابراین پزشک برای تفسیر دقیق تست PTH معمولاً آزمایش کلسیم خون را همزمان درخواست میکند.
علاوه بر آن، ممکن است آزمایشهای دیگری نیز لازم باشند، مثل:
- فسفات
- آلبومین
- ویتامین A
- ویتامین D
- منیزیم
- PTHRP
- BUN/CR
- GFR
این آزمایشها در کنار PTH، تصویر کاملتری از وضعیت متابولیسم کلسیم و علت مشکلات احتمالی ارائه میدهند.
خطرات و موارد منع
تست PTH یک آزمایش ساده خونگیری است و تقریباً هیچ خطری ندارد. عوارض خفیف احتمالی شامل خونمردگی، خونریزی جزئی یا احساس سرگیجه پس از خونگیری است.
اگر مشکل انعقاد خون دارید یا داروهای رقیقکننده خون مثل وارفارین مصرف میکنید، قبل از انجام تست حتماً با پزشک مشورت کنید.
نکته دیگر این است که برخی افراد ممکن است به دلیل هزینه آزمایش دچار استرس یا نگرانی مالی شوند.
آمادگی قبل از آزمایش
داروها و مکملها: پزشک باید از تمام داروها و مکملهایی که مصرف میکنید مطلع باشد، زیرا بعضی از آنها روی نتیجه تست تأثیر میگذارند. داروهایی مثل استروئیدها، داروهای ضدتشنج، برخی درمانهای پوکی استخوان و لیتیوم میتوانند سطح PTH را تغییر دهند.
- زمان مناسب: سطح PTH در طول روز ممکن است نوسان داشته باشد. پزشک میتواند بهترین زمان برای آزمایش را به شما پیشنهاد کند.
- مدت زمان: خونگیری فقط چند دقیقه طول میکشد، اما بهتر است حداقل یک ساعت زمان بگذارید تا کارهای اداری یا استراحت بعد از خونگیری را هم در نظر بگیرید.
- محل انجام: این تست میتواند در بیمارستان، کلینیک سرپایی یا مطب پزشک انجام شود.
- لباس مناسب: بهتر است لباس با آستین گشاد بپوشید تا دسترسی به رگ آسانتر باشد.
- غذا و نوشیدنی: معمولاً نیاز به ناشتا بودن نیست، مگر اینکه همزمان آزمایشهای دیگری انجام دهید.
- هزینه و بیمه: تست PTH نسبتاً ارزان است و اغلب تحت پوشش بیمه قرار میگیرد.
- مدارک موردنیاز: کارت بیمه و فهرست داروهای مصرفی خود را همراه داشته باشید.
تست هورمون پاراتیروئید (PTH) ابزاری کلیدی برای بررسی مشکلات تعادل کلسیم در بدن، تشخیص بیماریهای پاراتیروئید، بررسی عملکرد پس از جراحی تیروئید و پایش بیماریهای مزمن مثل نارسایی کلیه است. آمادگی صحیح قبل از آزمایش و اطلاعرسانی کامل به پزشک درباره داروها و شرایط جسمی، نتایج دقیقتر و مراقبت بهتر را تضمین میکند.
📌 بیشتر بخوانید: عوامل مؤثر بر نتایج آزمایشهای تیروئید؛ هر آنچه باید بدانید
روند انجام تست PTH و تفسیر نتایج
حین آزمایش
قبل از خونگیری: ابتدا باید اطلاعات خود را به پذیرش بدهید. ممکن است فرمهای پزشکی یا بیمهای هم پر کنید. سپس به اتاق نمونهگیری هدایت میشوید. خونگیری معمولاً توسط پرستار یا کارشناس آزمایشگاه (فلبوتومیست) انجام میشود.
در طول آزمایش:
- ابتدا محل خونگیری ضدعفونی میشود.
- یک کش (تورنیکه) بالای بازو بسته میشود.
- ممکن است از شما بخواهند مشت خود را فشار دهید تا رگ بهتر نمایان شود.
- سوزن وارد رگ بازو میشود و خون گرفته میشود. این کار معمولاً فقط چند ثانیه درد خفیف دارد.
- کل فرایند چند دقیقه بیشتر طول نمیکشد و نمونه سریعاً برای آزمایش به آزمایشگاه ارسال میشود.
پس از آزمایش
در بیشتر موارد میتوانید بلافاصله به فعالیتهای عادی خود بازگردید.
- اگر احساس سرگیجه داشتید، کمی استراحت کنید یا چیزی بخورید/بنوشید.
- بانداژ را حداقل یک ساعت روی محل خونگیری نگه دارید. اگر خونریزی دوباره شروع شد، محل را بالا ببرید و فشار دهید تا متوقف شود.
- آب کافی بنوشید و برای چند ساعت از فعالیتهای سنگین خودداری کنید.
تفسیر نتایج
نتایج معمولاً ظرف ۱ تا ۲ روز آماده میشود.
- سطح طبیعی PTH معمولاً بین ۱۰ تا ۶۵ پیکوگرم در میلیلیتر (pg/ml) است (ممکن است بسته به نوع آزمایش کمی متفاوت باشد).
- نتایج معمولاً همراه با سطح کلسیم خون گزارش میشوند.
نکته مهم: عدد PTH باید در ارتباط با سطح کلسیم تفسیر شود. برای مثال:
- اگر کلسیم بالا باشد ولی PTH «طبیعی» گزارش شود، این در واقع طبیعی نیست، چون در چنین شرایطی باید PTH سرکوب شود.
پیگیری پس از تست
- اگر هر دو مقدار کلسیم و PTH طبیعی باشند، معمولاً نیازی به پیگیری بیشتر نیست.
- اگر هرکدام غیرطبیعی باشند، آزمایشها یا بررسیهای بیشتری لازم است.
مثالها:
- PTH بالا + کلسیم پایین: غده پاراتیروئید درست کار میکند و تلاش دارد سطح کلسیم را بالا ببرد. پزشک ممکن است آزمایشهای دیگری مثل ویتامین D، فسفر و منیزیم درخواست کند.
- PTH بالا + کلسیم بالا: غده پاراتیروئید بیشفعال است (مثلاً به علت آدنوم). در این حالت ممکن است نیاز به تصویربرداری گردن (اولتراسوند) یا درمان جراحی باشد.
- PTH پایین + کلسیم پایین: ممکن است ناشی از بیماریهای خودایمنی یا مشکلات دیگر باشد. آزمایشهای تکمیلی برای یافتن علت لازم است.
- PTH پایین + کلسیم بالا: پزشک باید بررسی کند چرا سطح کلسیم بالا رفته است (مثلاً بیماریهای زمینهای).
در برخی موارد نیاز به تکرار آزمایش وجود دارد، مخصوصاً اگر درمانی شروع شده باشد یا فرد بیماری مزمن (مانند نارسایی کلیه شدید) داشته باشد.
📌 بیشتر بخوانید: سونوگرافی تیروئید و پاراتیروئید
نکته پایانی
منتظر ماندن برای نتایج آزمایش میتواند اضطرابآور باشد، بهویژه اگر هنوز علت بیماری مشخص نشده باشد. تست PTH یک آزمایش ساده و سریع است که سرنخهای ارزشمندی ارائه میدهد، اما اغلب لازم است بررسیهای بیشتری انجام شود.
صبور باشید؛ در بیشتر مواقع نتایج غیرطبیعی PTH ناشی از مشکلاتی هستند که قابل درمان میباشند. تیم درمانی شما تلاش خواهد کرد تا در تمام مراحل تشخیص و درمان، شما را در جریان امور قرار دهد.
📌 بیشتر بخوانید: آزمایش آنتیبادی پراکسیداز تیروئید (TPO) چیست؟
دکتر حجت ابراهیمی نیک
فلوشیپ فوق تخصصی رادیولوژی مداخله ای، متخصص رادیولوژی
عضو هیئت مدیره موسسه سونوگرافی تیراد
طی دوره های آموزشی در کشورهای چین، کره جنوبی، آلمان و ایتالیا در زمینه درمان بیماریهای تیروئید با کمک روشهای کمتر تهاجمی
اولین پزشک ایرانی که موفق به درمان توه های تیروئیدی به روش آر اف در ایران شدند.
